زخم آسمان


 

رابطه عبادت و سلامت  در حوضه پژوهش

 

روان‌شناسی، در آغاز دوران پیدایش خود، نظر مثبتی به دین داشته است. در این مرحله ـ که حدود 30 سال طول کشید ـ روان‌شناسان آمریکایی و اروپایی با نگرشی مثبت، از روشهای تجربی برای مطالعه درباره دین بهره جستند. رواج روان‌شناسی مذهب در ربع اول قرن بیستم، بدان حد بود که رشته الهیات را در برخی مراکز دانشگاهی دینی تحت الشعاع قرار داد‌؛ اما دیری نپایید (در حدود سال 1930 و پس از جنگ جهانی اول) که این روند رو به افول گذاشت. از نیمه دوم قرن بیستم، پژوهش در ابعاد روان‌شناختی مذهب، بار دیگر، مورد توجه بسیاری از روان‌شناسان غربی قرار گرفت و همین اقبال شدید، پس از آن انکار شدیدتر، شگفتی و حیرت ناظران را برانگیخت. البته درباره پژوهشهای روان‌شناختی در قلمرو دین، نکاتی وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد تا این حرکت مبارک از مسیر صحیح خود خارج نشود. اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. روان‌شناسی در مفهوم دانشگاهی آن، علمی است تجربی که مدار نفی و اثبات خود را بر پایه مشاهده و تجربه قرار داده است.

اگر بخواهیم با این پیش فرض به سراغ دین برویم، قطعاً بسیاری از گزاره‌های دینی مردود شمرده می‌شود‌؛ چرا که به نظر می‌رسد دست کم برخی از مفاهیم دینی و امور معنوی قابل مشاهده و ‌اندازه‌گیری نیستند. در چنین وضعیتی، اگر روان‌شناسی را داور قرار دهیم، بدون تردید به ابطال پاره‌ای از آموزه‌های دینی و معنوی منجر خواهد شد. بنابراین، اگر نخواهیم در پیش فرضهای روان‌شناسی تصرف کنیم، باید این را بدانیم که تنها برخی آموزه‌های دینی، موضوع روان‌شناسی‌اند و روان‌شناسی تجربی صلاحیت بررسی همه آنها را ندارد.

2. در همان قلمرویی که روان‌شناسی تجربی فعالیت می‌کند، باید به این نکته توجه داشت که اگر بر فرض، یافته‌های یک پژوهش، خلاف مسلّمات و قطعیات دین باشد، باید در صحت پژوهش تردید کرد. روان‌شناسی می‌تو‌اند به تبیین و تحلیل برخی معارف دینی کمک کند‌؛ اما نمی‌تو‌اند داورِ نفی و اثبات قرار گیرد البته پیدا شدن پرسش و سؤال منعی ندارد‌، ولی باید توجه داشت که نمی‌توان روان‌شناسی را ملاک حقانیت دین دانست.

3. بسیاری از پژوهشهایی که در این زمینه انجام شده است، نگاهی درمانی و ابزاری به دین داشته‌‌اند. این امر در پژوهشهای غربی از شدّت بیشتری برخوردار است و در پژوهشهای داخلی کمتر به چشم می‌خورد‌؛ ولی به هر حال، باید توجه داشت که نباید در این راه، نگاه ابزاری به دین داشت و آن را تا حد یک راه درمان در کنار راه‌های دیگر تنزل داد.

این سخن به معنای نفی تأثیرات درمانی دین نیست. دین و معارف دینی تأثیر شفا‌بخشی هم دارند‌؛ امّا این، همه کارکرد دین نیست. بسیار تفاوت است میان اینکه مثلاً در هوای گرم، وضو بگیریم تا خنک شویم و اینکه وضو بگیریم و خنک هم بشویم.

4 . در پژوهشهایی که تاکنون انجام شده است، معمولاً یا تنها به قرآن اکتفا شده است و یا برخی از ترجمه فارسی حدیث نیز مورد توجه قرار گرفته است‌؛ اما اگر بنا است که پژوهش معتبر و با قوتی در قلمرو دین صورت پذیرد و یافته‌های آن متقن و اطمینان‌آور باشد، باید گذشته از قرآن، خانواده حدیث را هم دید و با استفاده از قواعد فقه الحدیث، به فهم درستی از احادیث دست یافت و نتایج به دست‌آمده را جمع‌بندی کرد. در غیر این‌صورت، نمی‌توان تلقی درستی از موضوع پیدا کرد و در نتیجه، پژوهش روان‌شناختی ما نیز بی اعتبار خواهد بود.

روان‌شناسی اسلامی با رویکرد شیعی به دلیل برخورداری از احادیث معصومان (علیهم السلام) از غنای بیشتری برخوردار است. این ویژگی نباید در اثر بی‌توجهی، بدون استفاده بماند و ما را در عین برخورداری از این گنجینه ارزشمند، همتای دیگران قرار دهد. باید توجه داشت که فهم حدیث نیز آسان و پیش پاافتاده نبوده و نیازمند کارشناسی است، که (فقه الحدیث) متکفل آن است.

5 . در بیشتر پژوهشهای اسلامیِ روان‌شناسی، برای سنجش میزان تأثیر دین و یا یکی از آموزه‌های دینی، از آزمونهای روان‌شناسان غربی در زمینه (شخصیت)، (سلامت روانی)، (بیماری روانی)، (اضطراب)، (افسردگی) و... استفاده می‌شود. این روش، درجه اعتبار و اطمینان نتیجه پژوهش را تحت تأثیر قرار می‌دهد‌؛ چرا که پیش از هر چیز باید مشخص شود که شخصیت سالم، سلامت روانی، بیماری روانی، اضطراب، افسردگی و دیگر مفاهیم روان‌شناسی، از دیدگاه اسلام چه تعریف و چه نشانه‌هایی دارد و سپس آزمونهای مربوط را تهیه نموده و آنگاه، از آنها به عنوان میزان سنجش استفاده کرد.

چه بسا حالتی در فرهنگ غربی نشانه افسردگی باشد، ولی در اسلام چنین نباشد و یا اتخاذ روشی نشانه شادی باشد، ولی اسلام آن را موجب فساد روح بد‌اند و... . بنابراین، استفاده از این آزمونها نتیجه تحقیق را کم‌اعتبار می‌سازد، هرچند یافته‌های همین پژوهشها نشان داده که دین و آموزه‌های دینی با شخصیت سالم و سلامت روان، رابطه مثبت و با افسردگی، بیماری روانی و اضطراب، رابطه منفی داشته است.

به هر حال، یافته‌های پژوهشهایی از این دست، می‌تو‌اند روحانیت و حوزه‌های علمیه را در تبلیغ و تبیین بهتر معارف دینی یاری دهد و بر جذابیت آن بیفزاید. (1)

 

درمقایسه فراوانی اقدام به خودکشی در ماه‌های محرم، صفر و رمضان با بقیه ماه‌ها ، هدف پژوهش، بررسی رابطه میان شرایط مذهبی در ماه‌های یادشده، با میزان خودکشی است. به همین منظور، پرونده کسانی که بین سالهای 1404 تا 1414 قمری در شهر اصفهان اقدام به خودکشی کرده‌اند، مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج به دست آمده، نشان داد که اقدام به خودکشی در ماه‌های یاد شده، در مردان نسبت به بقیه ماه‌های قمری تا حدود زیادی کاهش معناداری دارد‌؛ ولی این کاهش در زنان وجود ندارد. نکته جالب اینکه در ماه ربیع الاول ـ که تولد پیامبر اسلام (صلی الله و علیه و آله) در آن واقع است ـ نیز آمار اقدام به خودکشی کاهش می‌یابد.( 2)

بررسی چگونگی رابطه میان میزان اعتقادات دینی و میزان اضطراب دانش‌آموزان دبیرستانهای تهران صورت پذیرفته است. بدین منظور، پرسش‌نامه معبد (برای ‌اندازه گیری میزان اعتقادات مذهبی) و پرسش‌نامه اضطراب به‌ وسیله 200 تن از دانش آموزان دبیرستانهای تهران تکمیل شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که میان میزان اعتقادات مذهبی و میزان اضطراب، رابطه عکس برقرار است‌؛ یعنی، در گروهی که میانگین نمره اضطراب بالا بود، میانگین نمره اعتقادات مذهبی بسیار پایین بوده و در گروهی که میانگین نمره اعتقادات مذهبی بالا بود، میانگین نمره اضطراب پایین بوده است.(3)

 

در پژوهش رابطه دینداری و روان‌درستی، رابطه میان دینداری و روان‌درستی ایرانیان مقیم آمریکا مورد بررسی قرار گرفته است. مؤلفه‌های روان درستی را می‌توان رضامندی از یک سو و نبود افسردگی از سوی دیگر، به شمار آورد. بدین منظور، آزمون سنجش دینداری فردِ مسلمان، تهیه و میان بیش از 650 نفر از مسلمانان ایرانی مقیم آمریکا ـ که بیش از یکصد هزار نفرند ـ اجرا شده است.

بر اساس نتایج به دست آمده، میان دینداری با روان‌درستی و رضامندی رابطه مثبت، و بین دینداری و افسردگی رابطه منفی وجود دارد. پژوهشگر در توضیح رابطه مثبت میان دینداری و روان‌درستی به عواملی چون نظام‌مندی دین اسلام، قدرت آن در تفسیر وقایع زندگی، داشتن پاسخ منطقی برای سؤالات وجودی همچون، از کجا آمده‌ام؟ به کجا می‌روم؟ و...، دعا و نیایش و شرکت افراد دیندار در فعالیتهای اجتماعی اشاره می‌کند.

از یافته‌های جانبی این پژوهش، آنکه اولاً افرادی که از خانواده‌های متدین هستند، دین‌دارترند و ثانیاً حضرت علی (علیه السلام) شخصیت محبوب ایرانیان مقیم کاناداست. (4)

دربررسی نقش تاریخچه و تجارب مذهبی ـ معنوی در پیشگیری از آسیبهای رفتاری ـ اجتماعی دختران ، هدف بررسی رابطه تجارب مذهبی ـ معنوی با آسیبهای رفتاری ـ اجتماعی است. در فرضیه این پژوهش آمده است که شیوه زندگی معنوی نقش مؤثری در مصون‌سازی و پیشگیری از انحرافات رفتاری دارد.

به همین منظور، پرسشنامه تاریخچه و تجارب مذهبی Kehoa) 1999م) به وسیله پژوهش‌گران و همکاران حوزوی آنها بررسی روان‌سنجی شده است. برای اجرای این پژوهش دو گروه 150 نفری (مجموعاً 300 نفر) از پانزده دبیرستان نواحی پنج‌گانه اصفهان انتخاب میشوند: گروه اول، دختران دارای سوء اخلاق و گروه دوم، دخترانی که هیچ گونه سابقه رفتار سوء نداشته‌اند. سپس آزمون یادشده در میان دو گروه مورد اشاره انجام می‌شود. تحلیل داده‌های این پژوهش نشان می‌دهد که دختران جوانِ فاقدِ شاخصهای آسیب‌شناسی رفتاری به گونه معناداری از تجارب معنوی و عملکرد دینی بیشتری در دورانهای کودکی، نوجوانی و جوانی برخوردار بوده‌اند. پژوهش‌گران تأکید می‌کنند که بر اساس نتایج به دست‌آمده، عقاید و عملکرد دینی ـ معنوی در خانواده یکی از عوامل اساسی در پیشگیری از انحرافات روانی ـ اجتماعی است. از سوی دیگر، سست شدن پایه‌های معنوی خانواده و ضعف عقیده و رفتار دینی در مراحل رشد، با شیوع رفتار بزه‌کارانه ارتباط دارد. (5)

دربررسی رابطه صله رحم با اختلالات افسردگی ، فرضیه این پژوهش آن است که صله رحم و کیفیت مطلوب روابط خویشاوندی عامل پیشگیری از افسردگی است.

بدین منظور، پنجاه نفر از بیماران دارای نشانه‌های افسردگی و پنجاه نفر از افراد فاقد آن نشانه‌ها انتخاب و آزمونهای لازم در میان آنان اجرا شده و روابط خویشاوندی این دو گروه در پنج سال اخیر زندگی آنها مورد بررسی قرار گرفته است.

تحلیلِ داده‌ها نشان داد که گروه دوم، بیشتر به صله رحم با والدین و سایر خویشاوندان مبادرت کرده و گروه اول، نمرات بیشتری در رابطه با قطع رحم کسب کرده‌اند.

 

از آسیب‌پذیری فرد جلوگیری می‌کند‌؛ همان‌طور که احادیث متعددی صله رحم را باعث ایجاد احساس حمایت عاطفی و مادی، بازخورد اطلاعات، افزایش عزت نفس، احساس کفایت و ارزشمندی دانسته و ارزیابی مثبت از خود، دیگران و آینده را از نتایج آن برمی‌شمارد. (6)

در پژوهش بررسی رابطه نگرش و عملکرد دینی سالمندان مقیم خانه سالمندان با میزان افسردگی آنها پرداخته است. فرضیه این پژوهش، آن است که اعتقادات و عملکردهای مذهبی در دوره سالمندی نقش مهمی در پرکردن فضای خالی زندگی، معنادهی به حیات و غلبه بر احساس پوچی و تنهایی دارد.

به همین منظور، هفتاد زن و مرد سالمند، به طور تصادفی از دو آسایشگاه اصفهان انتخاب شده و آزمونهای افسردگی و سنجش نگرش و عملکرد دینی سالمندان در میان آنان اجرا شده است.

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که میان نگرش و عملکرد دینی سالمندان با میزان افسردگی آنها رابطه مثبت وجود دارد.

مجریان این پژوهش تأکید می‌کنند که با وجود شرایط حاکم بر خانه سالمندان و فقدان روابط عاطفی ـ اجتماعی و نیز از دست‌دادن نقشهای فعال اجتماعی و افت قوای جسمانی و کاهش کارکردهای شناختی، اعتقادات و عملکردهای دینی عامل مهمی در سازگاری با پیامدهای سالخوردگی و تامین بهداشت روانی سالمندان است. مذهب در سطوح شناختی و رفتاری، منبع با اهمیتی در هدفمند دانستن هستی و احساس حمایت و غلبه بر یاس و افسردگی است. (7)

در تعیین عوامل برانگیزاننده و بازدارنده گسترش فرهنگ حجاب در دانشگاه ، هدف این پژوهش، یافتن علل گرایش یا گریز از حجاب است تا بتوان در سایه آن با جایگزین‌کردن عوامل مؤثر و ایجاد رفتارهای مناسب، با علل گریز از حجاب و عدم تمایل به آن در دانشجویان مقابله کرد.

بدین منظور، پرسش‌نامه‌ای تهیه و بین 227 دانشجوی دختر دانشگاه علوم پزشکی شیراز توزیع شده است. بر اساس نتایج به دست‌آمده، از این تعداد، 5 درصد بی حجاب و 95 درصد با حجاب بوده‌اند. از کل افراد، 31 درصد تمایل خود را به استفاده از چادر، 54 درصد به مقنعه و 15 درصد به روسری اعلام کرده‌اند. 4/93 درصد دانشجویان، قبلاً با حجاب بوده و در 97 درصد از موارد، افراد خانواده آنها هم با حجاب بوده‌اند.

برابر اظهارنظر دانشجویان، برای 55 درصد از آنها هیچ‌گاه فلسفه حجاب به طور منطقی بیان نشده است و 22 درصد از آنها علت با حجاب‌بودن را نمی‌دانند. همچنین 90 درصد از این دانشجویان با شیوه برخوردی که در جامعه با بدحجابی می‌شود، موافق نیستند.

در این پژوهش، عوامل مؤثر در گسترش فرهنگ حجاب، به ترتیب اهمیت عبارت‌اند از: تأکید بر جنبه‌های مثبت حجاب، بیان فلسفه و فواید حجاب، معرفی الگوی مناسب، اتخاذ روش دوستانه و مؤدبانه در برخورد با بی‌حجابی، آموزش رفتار درست زن و مرد با یکدیگر و آموزش احکام حجاب؛ نیز از تدوین قوانین و اعلان همگانی آنها و اجبار و اعمال زور در برخورد با بی‌حجابی به عنوان کم‌اهمیت‌ترین عوامل یاد شده است. (8)

 بررسی رابطه میان عوامل تنش زا، میزان توکل به خدا و نشانگان استرس در بین دانش آموزان دبیرستانی ، هدف اصلی این پژوهش، آن است که رابطه میان عوامل تنش‌زا، میزان توکل به خدا و نشانگان استرس در میان دانش‌آموزان را بنمایاند. در این پژوهش از پرسش‌نامه‌های توکل، عوامل تنش‌زا و نشانگان استرس استفاده شده است. نتایج این آزمون نشان می‌دهد که اولاً، میان عوامل تنش‌زا و نشانگان استرس، ارتباط زیاد و قابل ملاحظه‌ای در سطح بالای 99 درصد وجود دارد.

ثانیاً، میزان توکل دانش‌آموزان در سطح بالایی قرار دارد و ثالثاً، میان توکل و استرس رابطه معناداری دیده نشده است. (9)

خودکشی یکی از فوریتهای روان‌پزشکی است که در جامعه امروز به عنوان یک معضل روانی ـ اجتماعی شناخته شده است. در این مطالعه، رابطه میان اقدام به خودکشی و پای‌بندی به نماز در گروهی از افراد مورد بررسی قرار گرفته است. یکصد نفر از افرادی که با استفاده از سموم مختلف اقدام به خودکشی کرده و به بیمارستان منتقل شده بودند، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. یافته ها نشان داد که 94 درصد افراد اقدام‌کننده به خودکشی، اصلاً نماز نمی‌خو‌اندند، یا به ندرت و یا گهگاه نماز یومیه میخواندند و تنها 6 درصد از این افراد مرتباً نماز می‌خو‌اندند.

همچنین در 19 درصد از آنها تنها یکی از والدین پای‌بند به نماز بوده‌اند. نتایج نشان داده که اقدام به خودکشی، رابطه عکس شدیدی با پایبندی به نماز دارد و سهل‌انگاری در اقامه نماز می‌تو‌اند از راه‌های مختلف، زمینه ساز ایجاد عوامل وابسته به خودکشی گردد. (10)

در مقایسه میزان اعتقاد به معاد در بین بیماران مبتلا به اختلال افسرده‌خویی ؛ این پژوهش به بررسی میزان اعتقاد به معاد در بیماران مبتلا به افسرده‌خویی و مقایسه آن با گروه سالم پرداخته است. بدین منظور، پرسش‌نامه سنجش میزان اعتقاد به معاد تهیه شده و به اجرا گذاشته شده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که 7/98 درصد بیماران افسرده‌خو اعتقاد بسیار ضعیف یا ضعیف به معاد داشته‌اند‌؛ ولی در گروه سالم، درصد افرادی که اعتقاد بسیار ضعیف یا ضعیف داشته‌اند، صفر بوده است.

همچنین در گروه بیمار، درصد افرادی که اعتقاد بسیار خوب به معاد داشته‌اند، صفر بوده است‌؛ درحالی که 5/86 درصد افراد گروه سالم اعتقاد بسیار خوب به معاد داشته‌اند.

پژوهش‌گر، در پایان، چنین نتیجه می‌گیرد که میان اختلال در اعتقاد به معاد و بیماری افسرده‌خویی رابطه دو طرفه وجود دارد و اصلاح اعتقاد به جهان آخرت در پیشگیری و درمان افسرده‌خویی مؤثر است. (11)

بررسی رابطه سلامت روان با پایبندی به تقیدات دینی (نماز) در دانشجویان پزشکی ، به بررسی رابطه نماز با سلامت روان در میان دانشجویان می‌پردازد، در میان 948 دانشجوی پزشکی (447 پسر و 482 دختر) اجرا شده است. به منظور سنجش ملاکهای سلامت روان (علایم جسمانی، اضطراب و اختلال خواب، اختلال در کنش اجتماعی و افسردگی اساسی) از پرسش‌نامه سلامت گلبرگ و هیلر استفاده شده است و برای سنجش میزان پایبندی عملی به تقیدات مذهبی (نماز) از یک پرسش‌نامه 28 سؤالی استفاده گردیده است.

یافته‌های این پژوهش، نشان داد که ضریب همبستگی بین عوامل سلامت روان و نماز عبارت است از؛ همبستگی علایم جسمانی با نماز، فقط 17 درصد، اضطراب و اختلال در خواب با نماز، فقط 16 درصد، اختلال در کنش اجتماعی با نماز، تنها 11 درصد و افسردگی اساسی با نماز23 درصد. همان‌گونه که مشهود است، در تمام این موارد، تفاوت قابل توجهی میان معیارهای عدم سلامت روان با نماز وجود دارد. ضریب اطمینان این تفاوت 99 درصد است. (12)

 بررسی رابطه میزان پایبندی به اعمال عبادی و سبک هویت ، این پژوهش با هدف بررسی ارتباط میان پایبندی به برخی اعمال عبادی با وضعیت هویتی افراد، سعی بر آن دارد که نقش دین در رشد روانی افراد را مورد تحقیق قرار دهد. به منظور دستیابی به هدف فوق، برای اعمال عبادی، چهار وجه در نظر گرفته شده که عبارتند از: عبادت برای درخواست، عبادت به منظور توبه، عبادت برای شکرگزاری و عبادت برای پرستش و عشق‌ورزی نسبت به خداوند؛ همچنین سبک هویت در قالبهای سه‌گانه آگاهانه، هنجاری و بی‌سامان، پرهیزی مورد بررسی قرار گرفته است.

در این پژوهش ـ که در نمونه‌ای مشتمل بر 300 دانشجوی دختر و پسر اجرا شده است ـ برای سنجش میزان پایبندی به اعمال عبادی پرسش‌نامه‌ای با محوریت چهار وجه یاد شده تهیه شده است و برای سنجش رشد هویتی نیز از پرسش‌نامه سبک هویت استفاده شده، که سه سبک یادشده را ‌اندازه‌گیری می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان داد که به طور کلی، میزان پایبندی افراد به اعمال عبادی با سبک هویتی آنان ارتباط دارد. همچنین، وجه اعمال عبادی انجام‌شده با نوع سبک هویتی افراد نیز ارتباط دارد.(13)

دربررسی تأثیر ارزشهای مذهبی در طول مدت درمان بیماران مبتلا به افسردگی اساسی، هدف از این پژوهش، بررسی تأثیر ارزشهای مذهبی در طول مدت بیماران مبتلا به افسردگی اساسی است. به همین منظور پنجاه بیماری که دارای اختلال افسردگی اساسی بودند، در مدت شش ماه مورد بررسی قرار گرفتند.

یافته‌ها نشان داد که طول مدت درمان در بیمارانی که دارای ارزشهای مذهبی قوی بودند، پایین‌تر از بیمارانی است که دارای ارزشهای مذهبی ضعیف هستند. (14)

درتأثیر نماز بر سلامت جسمی ـ روانی نسل جوان ، هدف این پژوهش، بررسی تأثیرات شگرف نماز بر روی نسل جوان است. به همین جهت، پرسش‌نامه‌ای حاوی سؤالات گوناگون درباره نماز، در اختیار 45 دانشجوی دختر و پسر، با میانگین سنی 20 سال قرار گرفته است. یافته‌های این پژوهش، نشان داد که تقریباً 100 درصد نمازگزاران، معتقدند پس از به پا داشتن فریضه الهی به حالت سکون و آرامش روحی می‌رسند، سختیها و شداید زندگی را راحت‌تر تحمل کرده، و نیروی مبارزه با مشکلات و امید و ایمان در آنها تقویت می‌گردد و در راه کسب فضایل و دوری از رذایل گام برمی‌دارند، و به طور کلی به دستورات خداوند متعال ـ که در جهت بهتر زندگی کردن انسان ارائه شده ـ گردن می‌نهند و در نهایت، منجر به سلامت روانی و جسمی انسان شده، سلامت اجتماعی او تامین می‌گردد (15)

در رابطه توکل به خدا، با اضطراب و صبر و امیدواری در شرایط ناگوار ، هدف این پژوهش، بررسی رابطه بین توکل به خدا و اضطراب در دانشجویان دانشگاه تهران است. بررسی ارتباط میان توکل و امیدواری، و توکل و صبر و تحمل، از دیگر اهداف این پژوهش است. بدین منظور، 513 نفر از دانشجویان، انتخاب و پرسش‌نامه‌های (راهیابی در حوادث و رخدادهای زندگی) و (اضطراب خصیصه‌ای) اجرا شده است. تحلیل داده‌ها نشان داده که اضطراب دانشجویانی که میزان توکل آنها در سطح بالاست، از گروه دیگری که توکل آنها در سطح پایین قرار دارد، کم‌تر است. همچنین تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که همبستگی مثبت و معناداری بین توکل و امیدواری و نیز توکل و صبر وجود دارد. (16)

در  بررسی تأثیر روزه‌داری بر وضعیت سلامت روانی ، این پژوهش به منظور بررسی تأثیر روزه‌داری بر وضعیت سلامت روانی مسلمانان صورت گرفته است. پرسش‌نامه سلامت عمومی در دو مرحله قبل و بعد از ماه مبارک رمضان به وسیله نمونه‌های مورد پژوهش تکمیل گردیده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت معناداری بین وضعیت سلامت روانی افراد در قبل و بعد از روزه‌داری وجود داشته و وضعیت سلامت روانی افراد بهتر شده است. همچنین، روزه‌داری باعث کاهش علایم اضطراب و افسردگی و بهبود روابط اجتماعی افراد شده است (17)

فشارهای روانی در ایجاد بیماریهای حادّ قلبی نقش مهمی ایفا می‌کند و هر جامعه‌ای راهبردهای خاصی را برای کاهش آنها به کار می‌گیرد، به نظر می‌رسد در جامعه ما شرکت در اجتماعات مذهبی برای کاهش آثار فشارهای روانی مؤثر است؛ به همین جهت، پژوهش حاضر انجام گرفته است. بدین منظور یکصد بیمار قلبی و یکصد فرد سالم مورد مطالعه قرار گرفته است،32 درصد از بیماران قلبی در شش ماهِ قبل از ابتلا به بیماری در مراسم و اجتماعات مذهبی شرکت نکرده بودند‌؛ حال آنکه این رقم در گروه سالم، کم‌تر از 3 درصد بوده است.

این نتیجه می‌تو‌اند مؤید رابطه مثبت میان عدم حضور در اجتماعات مذهبی و ابتلا به بیماریهای حاد قلبی باشد. (18)

افسردگی اساسی یکی از اختلالات روانی شایع است، که باعث ایجاد نابسامانیهای زیادی در رفتار فرد می‌شود. به نظر این پژوهش‌گران، نماز رابطه منفی با افسردگی اساسی دارد. به همین منظور، پژوهش فوق، صورت گرفته است.

این پژوهش بر روی دو گروه صد نفری از بیماران مبتلا به افسردگی اساسی و افراد سالم انجام شده و نحوه به‌پاداری نماز در شش ماه قبل از ابتلا بررسی شده است. یافته‌های پژوهشی حاکی از رابطه معنادار منفی میان نحوه به‌پاداری نماز و اختلال افسردگی اساسی بوده است. (19)

برای بررسی میزان ارزش مذهبی در گروهی از بیماران روانی در مقایسه با افراد غیر بیمار؛ به همین منظور، 62 بیمار مبتلا به اختلالات روانی و پنجاه نفر غیربیمار، انتخاب و مورد آزمون قرار گرفته‌اند. بررسی یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که: اولاً، ارزش مذهبی میان بیماران اعصاب و روان کم‌تر از افراد غیر بیمار بوده و این تفاوت، معنادار بوده است. ثانیاً، ضریب همبستگی اضطراب و افسردگی با میزان ارزش مذهبی، منفی و معنادار بوده است.(20)

اختلال افسردگی از اختلالات شایع قرن بیستم و از معضلات نگران‌کننده قرن بیست و یکم است. در مورد سبب شناسی این اختلال، دیدگاه‌های زیستی، روانی و اجتماعی مقبولیت فراگیر دارد، و در مقوله روانی ـ اجتماعی، عامل باورهای مذهبی و التزام عملی به رفتارها و اخلاق دینی به عنوان یکی از عوامل مهم تأثیرگذار درمان افسردگی مورد بحث محافل مختلف علمی است. در تحقیقات انجام‌شده بر روی دانش‌آموزان دبیرستانی در شهرهای تهران، کرج، یزد و اردکان مشخص گردید که دانش‌آموزان مذهبی‌تر (چه دختر و چه پسر) ابتلا به افسردگی کم‌تری داشته‌اند. به عقیده پژوهش‌گر، از مجموع پژوهشها و بحثهای جانبی می‌توان چنین نتیجه گرفت که باور مذهبی و داشتن رفتارهای متعادل اجتماعی ـ مذهبی، بخصوص پایبندی به قضاوتهای اخلاق دینی نقش اساسی در کاهش شیوع و سیر افسردگی ایفا می‌کند. (21)

در بررسی اعتقادات دینی و نقش کاهش اضطراب در میان دانش‌آموزان دبیرستان قم  ، دختر دانش‌آموز از نواحی سه‌گانه آموزش و پرورش قم، پرسش‌نامه اضطراب و فرم تهیه‌شده برای ارزیابی میزان پایبندی به نماز را تکمیل نمودند. نتایج به دست‌آمده، حاکی از وجود رابطه منفی و معنادار میان نماز و اضطراب است. یعنی افرادی که در اقامه نماز، نمره بالاتری دارند، از اضطراب کمتری برخوردارند. همچنین از آنجا که 85 درصد دانش‌آموزان مورد مطالعه، نقش پدر و مادر و تربیت مذهبی خانواده را در نگرش مثبت و عمل به نماز، مورد تأکید قرار داده‌اند، اهمیت کانون خانواده، نمود پیدا می‌کند (22)

 

 

 

منابع :

1-بررسی نقش نماز در میزان شیوع اضطراب در چکیده مقالات همایش بین المللی نقش دین در بهداشت روان، عباس پسندیده

2-مقایسه فراوانی اقدام به خودکشی در ماه‌های محرم، صفر و رمضان با بقیه ماه‌ها، محمد یعقوبی نصرآبادی، دکتر قربانعلی اسدالهی، حجت‌الاسلام محمد معتمدی

3- رابطه میان میزان اعتقادات دینی و میزان اضطراب دانش‌آموزان، عبدالوهاب وهاب زاده، دکتر فراز والایی، دکتر نیما دهقانی، دکتر ملیحه خراسانی

4- رابطه دینداری و روان‌درستی ، دکتر سیده خدیجه آرین

5-  بررسی نقش تاریخچه و تجارب مذهبی ـ معنوی در پیشگیری از آسیبهای رفتاری ـ اجتماعی دختران،امرالله ابراهیم، راحله سموعی، دکتر سرور آرمان، فرزانه میرزایی

6- بررسی رابطه صله رحم با اختلالات افسردگی  . امرالله ابراهیمی، دکتر قربانعلی اسداللهی، دکتر سید غفور موسوی

7-  بررسی رابطه میزان افسردگی سالمندان مقیم خانه سالمندان با نگرش و عملکردهای دینی آنها (1376 ش) . امرالله ابراهیمی ـ حمید نصیری

8-  تعیین عوامل برانگیزاننده و بازدارنده گسترش فرهنگ حجاب در دانشگاه  . دکتر علی‌اکبر اسدی پویا، دکتر محمدرضا پنجه‌شاهین، دکتر نیلوفر معتمد، سیده‌الهام گلشنی، فاطمه صدیق

9-  بررسی رابطه میان عوامل تنش زا، میزان توکل به خدا و نشانگان استرس در بین دانش آموزان دبیرستانی . دکتر سینا اوحدی، دکتر جعفر بوالهری، عیسی کریمی

10-  بررسی رابطه اقدام به خودکشی با پایبندی به نماز در مرکز پزشکی لقمان . دکتر سید عبدالمجید بحرینیان، دکتر رضا ایلخانی

11-  مقایسه میزان اعتقاد به معاد در بین بیماران مبتلا به اختلال افسرده‌خویی  . دکتر مژگان پورحسینی

12-  بررسی رابطه سلامت روان با پایبندی به تقیدات دینی (نماز) در دانشجویان پزشکی . محمدامین جلیلوند

13 - بررسی رابطه میزان پایبندی به اعمال عبادی و سبک هویت ،‌ بهرام جوکار، مسعود حسین چاری

14 -  بررسی تأثیر ارزشهای مذهبی در طول مدت درمان بیماران مبتلا به افسردگی اساسی . فرشید خسروپور، غلامرضا ساردویی

15 -  تأثیر نماز بر سلامت جسمی ـ روانی نسل جوان . مهتاب روحی عزیزی، مریم روحی عزیزی

16 -  رابطه توکل به خدا، با اضطراب و صبر و امیدواری در شرایط ناگوار . دکتر باقر غباری بناب، دکتر محمد خدایاری، دکتر محسن شکوهی یکتا، حجت الاسلام دکتر علی نقی فقیهی

17 -  بررسی تأثیر روزه‌داری بر وضعیت سلامت روانی . دکتر محمد قهرمانی، علی دلشاد نوقابی، جهانشیر توکلی‌زاده

18 - رابطه نحوه بپاداری نماز با اختلال افسردگی اساسی . دکتر سیدغفور موسوی، دکتر حسین شیخ سجادیه، دکتر حجت‌الله رحیمی، دکتر محمد فرهمند، امرالله ابراهیمی، محمد یعقوبی

19 -  رابطه نحوه بپاداری نماز با اختلال افسردگی اساسی . دکتر سیدغفور موسوی، دکتر حسین شیخ سجادیه، دکتر حجت‌الله رحیمی، دکتر محمد فرهمند، امرالله ابراهیمی، محمد یعقوبی

20 -  تحقیقی درباره ارزش مذهبی در گروهی از بیماران روانی . دکتر سید محمود میرزمانی، دکتر محمدرضا محمدی

21 - شواهد پژوهشی درباره رابطه میان وابستگی مذهبی و افسردگی . دکتر احمدعلی نوربالا

22 - اعتقادات دینی و نقش کاهش اضطراب در میان دانش‌آموزان دبیرستان قم . دکتر عبختران، دکتر شکوفه رادفر، دکتر زهرا عروجی

با علی تا علی یا علی 



تاريخ : جمعه ٢٥ خرداد ۱۳۸٦ | ۱٢:٥۳ ‎ق.ظ | نویسنده : زخم آسمان | نظرات ()